Szczepionki jako przełom w historii medycyny i tarcza ochronna przed chorobami zakaźnymi

Krótka historia szczepionek od ospy do współczesności

Pierwsze próby uodporniania ludzi sięgają starożytnych Chin i Indii, gdzie już ponad tysiąc lat temu stosowano metodę zwaną wariolizacją - wprowadzano niewielkie ilości materiału z krost ospy, by wywołać łagodniejszą formę choroby i tym samym uchronić przed jej śmiertelnym przebiegiem. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1796 roku, gdy angielski lekarz Edward Jenner wykazał, że zakażenie krowianką chroni przed groźną ospą prawdziwą. To odkrycie zapoczątkowało erę szczepień i dało początek samej nazwie „vaccinatio" (od łacińskiego vacca - krowa).

W XIX wieku Louis Pasteur opracował szczepionki przeciwko wściekliźnie i wąglikowi, a kolejne dekady przyniosły preparaty chroniące przed gruźlicą, błonicą, tężcem, polio, odrą, świnką, różyczką, WZW typu A i B oraz wieloma innymi chorobami. Szczególne miejsce w najnowszej historii zajmują szczepionki opracowane podczas pandemii COVID-19, kiedy to po raz pierwszy w historii zatwierdzono do powszechnego użycia preparaty oparte na technologii mRNA. To właśnie wówczas, na niespotykaną wcześniej skalę, połączono działania profilaktyczne z masową diagnostyką - takie jak testy na COVID-19, które pozwalały szybko identyfikować zakażonych i ograniczać transmisję wirusa. 

Czym właściwie jest szczepionka?

Szczepionka to preparat biologiczny, który w kontrolowany i bezpieczny sposób prezentuje układowi odpornościowemu fragmenty patogenu lub jego informację genetyczną. Celem jest „nauczenie" organizmu rozpoznawania i zwalczania konkretnego drobnoustroju, zanim wywoła on chorobę. W składzie szczepionki znajdują się antygeny, czyli substancje wywołujące odpowiedź immunologiczną, a także adiuwanty wzmacniające reakcję obronną, stabilizatory chroniące preparat przed uszkodzeniem oraz minimalne ilości substancji konserwujących. 

Jak działają szczepionki?

Po podaniu szczepionki układ odpornościowy rozpoznaje obce antygeny i uruchamia szereg mechanizmów obronnych - produkuje swoiste przeciwciała, aktywuje limfocyty T oraz tworzy komórki pamięci immunologicznej. W odpowiedzi na podanie preparatu w organizmie pojawia się stan łagodnego pobudzenia immunologicznego, który u części osób można zaobserwować w postaci niewielkiego wzrostu wskaźników stanu zapalnego, na przykład w wykonywanych w tym czasie testach na CRP. Jest to zjawisko prawidłowe i pożądane - świadczy o tym, że układ odpornościowy aktywnie reaguje na podany antygen i buduje odporność. 

Odporność po szczepieniu a odporność po przechorowaniu

Wiele osób zastanawia się, czy lepiej nabyć odporność w sposób naturalny, przechodząc chorobę, czy poprzez szczepienie. Z medycznego punktu widzenia odporność uzyskana w wyniku szczepienia jest zdecydowanie bezpieczniejsza, ponieważ nie wiąże się z ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby, powikłań ani trwałych następstw zdrowotnych. Odra, krztusiec, polio czy WZW typu B mogą prowadzić do zapalenia mózgu, niewydolności wątroby, paraliżu, a nawet zgonu. Szczepionka pozwala uzyskać porównywalną lub wyższą ochronę bez tego ryzyka. 

Rodzaje szczepionek

Współczesne szczepionki możemy klasyfikować na różne sposoby. Ze względu na rodzaj zawartego antygenu wyróżniamy preparaty żywe atenuowane, inaktywowane, podjednostkowe, toksoidy, rekombinowane oraz mRNA i wektorowe. 

Pod względem zakresu działania mówimy o szczepionkach monowalentnych, chroniących przed jednym drobnoustrojem, poliwalentnych obejmujących wiele szczepów tego samego patogenu, oraz skojarzonych, takich jak preparaty 5w1 czy 6w1, chroniące jednocześnie przed kilkoma chorobami. Te ostatnie znacznie ograniczają liczbę wkłuć i są szczególnie cenione w pediatrii.

Czym różnią się szczepionki żywe inaktywowane podjednostkowe rekombinowane i mRNA?

Szczepionki żywe atenuowane zawierają osłabione drobnoustroje, które są w stanie namnażać się w organizmie, ale nie wywołują choroby - do tej grupy należą preparaty MMR przeciw odrze, śwince i różyczce, szczepionka przeciw ospie wietrznej oraz gruźlicy. Szczepionki inaktywowane zawierają zabite patogeny, jak w przypadku szczepionki przeciw krztuścowi, WZW typu A czy wściekliźnie. 

Preparaty podjednostkowe wykorzystują jedynie wybrane fragmenty drobnoustroju, najczęściej białka lub cukry, czego przykładem są szczepionki przeciw pneumokokom, meningokokom czy Hib. Szczepionki rekombinowane, jak ta przeciw WZW typu B, powstają metodami inżynierii genetycznej. 

Najnowszą generację stanowią preparaty mRNA i wektorowe, które dostarczają do komórek instrukcję wytworzenia konkretnego białka patogenu, na które układ odpornościowy zareaguje produkcją przeciwciał.

Szczepionki obowiązkowe i zalecane

Polski system szczepień dzieli preparaty na obowiązkowe - finansowane z budżetu państwa i wymagane w ramach ochrony zdrowia publicznego - oraz zalecane, które wykonywane są na życzenie pacjenta lub w szczególnych sytuacjach klinicznych. Do obowiązkowych należą między innymi szczepienia przeciw gruźlicy, WZW typu B, błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio, Hib, pneumokokom, odrze, śwince i różyczce. Wśród zalecanych znajdują się szczepionki przeciw HPV, meningokokom, ospie wietrznej, grypie sezonowej, kleszczowemu zapaleniu mózgu czy rotawirusom. 

Szczepienia przed podróżą

Planowanie wyjazdu do egzotycznych krajów warto zacząć od wizyty w poradni medycyny podróży, najlepiej na sześć do ośmiu tygodni przed wyjazdem. W zależności od kierunku mogą być wymagane lub zalecane szczepienia przeciw żółtej febrze, durowi brzusznemu, japońskiemu zapaleniu mózgu, wściekliźnie, cholerze czy WZW typu A. Niektóre kraje, na przykład część państw afrykańskich i południowoamerykańskich, wymagają udokumentowania szczepienia przeciw żółtej febrze już przy wjeździe na granicy. Lekarz medycyny podróży dobiera schemat indywidualnie, uwzględniając trasę, długość pobytu, stan zdrowia podróżnego oraz aktualną sytuację epidemiologiczną w regionie docelowym.

Jak podaje się szczepionki?

Większość szczepionek podawana jest w formie iniekcji domięśniowej lub podskórnej - najczęściej w mięsień naramienny u osób dorosłych i starszych dzieci, a w przypadku niemowląt w przednio-boczną powierzchnię uda. Niektóre preparaty występują w formie doustnej, jak szczepionka przeciw rotawirusom, lub donosowej, jak część szczepionek przeciw grypie. Sposób podania wynika z właściwości preparatu i ma zapewnić optymalną odpowiedź immunologiczną oraz maksymalne bezpieczeństwo pacjenta.

Jak przygotować się do szczepienia?

W dniu szczepienia warto być wypoczętym, najedzonym i dobrze nawodnionym. Należy zabrać ze sobą książeczkę zdrowia oraz dokumentację dotychczasowych szczepień. Przed iniekcją lekarz przeprowadza krótkie badanie kwalifikacyjne, podczas którego oceni stan zdrowia, zapyta o aktualne dolegliwości, alergie, przyjmowane leki oraz przebyte choroby. To moment, by zgłosić wszelkie wątpliwości i pytania - świadoma decyzja oparta na rzetelnej rozmowie z lekarzem to fundament skutecznej profilaktyki.

Co robić po szczepieniu?

Bezpośrednio po szczepieniu zaleca się pozostanie w placówce przez około piętnaście do trzydziestu minut, aby wykluczyć ewentualne reakcje alergiczne. W kolejnych godzinach i dniach warto oszczędzać miejsce wkłucia, unikać intensywnego wysiłku fizycznego oraz obserwować samopoczucie. Można normalnie jeść, pić i prowadzić codzienne aktywności. Jeśli pojawi się niewielka gorączka, dyskomfort lub ból w miejscu wkłucia, można zastosować dostępne bez recepty leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe.

Najczęstsze odczyny poszczepienne

Większość odczynów poszczepiennych ma charakter łagodny i przemijający. Najczęściej występują miejscowe reakcje, takie jak zaczerwienienie, obrzęk, ból i tkliwość w miejscu iniekcji. Mogą pojawić się również objawy ogólne - stan podgorączkowy lub gorączka, osłabienie, ból mięśni i stawów, ból głowy, rozdrażnienie u dzieci, niekiedy powiększenie pobliskich węzłów chłonnych. Objawy te ustępują zazwyczaj samoistnie w ciągu dwudziestu czterech do siedemdziesięciu dwóch godzin i są wyrazem prawidłowej odpowiedzi immunologicznej organizmu na podany preparat.

Kiedy objawy po szczepieniu wymagają konsultacji?

Niezwłocznej konsultacji lekarskiej wymagają objawy o znacznym nasileniu lub długim czasie trwania. Niepokoić powinny: wysoka gorączka utrzymująca się dłużej niż trzy dni, drgawki, zaburzenia świadomości, silny obrzęk obejmujący znaczną część kończyny, duszność, świszczący oddech, pokrzywka uogólniona, obrzęk twarzy lub gardła. Tego typu objawy mogą świadczyć o reakcji alergicznej lub innej rzadkiej komplikacji i wymagają pilnej oceny medycznej, niekiedy wezwania pomocy ratunkowej.

Przeciwwskazania do szczepień

Bezwzględnymi przeciwwskazaniami do szczepień są ciężkie reakcje alergiczne typu anafilaksji po wcześniejszej dawce tego samego preparatu lub na jego składniki. Względnymi przeciwwskazaniami mogą być ostre choroby przebiegające z wysoką gorączką, zaostrzenie chorób przewlekłych, ciąża - w przypadku niektórych szczepionek żywych, oraz głębokie zaburzenia odporności. Każdy przypadek jest oceniany indywidualnie przez lekarza kwalifikującego, który podejmuje decyzję na podstawie badania, wywiadu i aktualnej dokumentacji medycznej pacjenta.

Czy przeziębienie katar lub antybiotyk są przeciwwskazaniem do szczepienia?

Łagodne infekcje górnych dróg oddechowych, niewielki katar bez gorączki czy przyjmowanie antybiotyku z powodu rutynowej infekcji bakteryjnej zazwyczaj nie stanowią przeciwwskazania do szczepienia. Ostateczną decyzję podejmuje zawsze lekarz po badaniu kwalifikacyjnym. Niepotrzebne odraczanie szczepień z powodu drobnych dolegliwości może wydłużać okres braku ochrony i opóźniać uzyskanie pełnej odporności, dlatego nie należy rezygnować z umówionej wizyty bez wcześniejszej konsultacji medycznej.

Dlaczego warto się szczepić?

Szczepienia chronią nie tylko osobę zaszczepioną, ale również jej otoczenie - budują tak zwaną odporność zbiorową, która osłania osoby, które z powodów medycznych nie mogą się zaszczepić, takie jak noworodki, kobiety w ciąży, pacjenci po przeszczepach czy chorzy onkologicznie w trakcie leczenia. Wysoki poziom wyszczepialności w społeczeństwie skutecznie zapobiega epidemiom, zmniejsza liczbę hospitalizacji, ogranicza koszty leczenia i pozwala uniknąć ciężkich powikłań chorób zakaźnych, w tym trwałego inwalidztwa czy zgonu.

Kalendarz szczepień

Aktualny program szczepień ochronnych jest co roku publikowany przez Głównego Inspektora Sanitarnego i obejmuje harmonogram dla dzieci, młodzieży oraz osób dorosłych. Zawiera informacje o terminach szczepień obowiązkowych i zalecanych, dawkach przypominających oraz preparatach dostępnych w ramach refundacji. Warto zapoznać się z nim wspólnie z lekarzem rodzinnym lub pediatrą, aby dostosować plan do indywidualnej sytuacji zdrowotnej, wieku oraz stylu życia - w tym podróży zagranicznych czy wykonywanego zawodu.

Podsumowanie - jak szczepionki pomagają chronić zdrowie

Szczepienia są jedną z najskuteczniejszych i najlepiej przebadanych metod profilaktyki w historii medycyny. Pozwoliły wyeliminować ospę prawdziwą, zbliżyć się do eradykacji polio i znacząco ograniczyć występowanie wielu groźnych chorób zakaźnych. Decyzja o szczepieniu to wybór odpowiedzialny - nie tylko wobec siebie i swoich bliskich, ale również wobec całej społeczności. Szczepmy się świadomie, zgodnie z rekomendacjami specjalistów i aktualną wiedzą medyczną, dbając o bezpieczeństwo własne oraz tych, którzy z różnych powodów sami chronić się nie mogą.