Rola szczepień wykonywanych w aptece przeciw chorobom tropikalnym. Kalendarz szczepień przed podróżą

Dlaczego szczepienia są tak ważne podczas podróży?

Choroby zakaźne występujące w krajach tropikalnych można podzielić na kilka grup. Część przenosi się drogą pokarmową, część przez krew i kontakty seksualne, inne są związane z ukąszeniami komarów lub kontaktem ze zwierzętami.

Do chorób, przeciw którym istnieją szczepionki i które mogą mieć znaczenie dla podróżnych, należą między innymi:

·         wirusowe zapalenie wątroby typu A,

·         wirusowe zapalenie wątroby typu B,

·         dur brzuszny,

·         żółta gorączka,

·         wścieklizna,

·         japońskie zapalenie mózgu,

·         meningokokowe zapalenie opon mózgowych i sepsa,

·         poliomyelitis,

·         błonica,

·         tężec,

·         krztusiec,

·         odra,

·         kleszczowe zapalenie mózgu – w zależności od kierunku podróży i aktywności turysty.

Zakres szczepień, które może wykonać farmaceuta, określają aktualne przepisy. W przypadku części szczepień podróżnych konieczna może być konsultacja w poradni medycyny podróży lub u lekarza posiadającego doświadczenie w medycynie tropikalnej.

Polskie służby sanitarne zalecają, aby konsultację dotyczącą wyjazdu do strefy tropikalnej odbyć najlepiej 6–8 tygodni przed podróżą. Pozwala to nie tylko rozpocząć odpowiedni cykl szczepień, ale również zaplanować profilaktykę przeciwmalaryczną, ochronę przed komarami oraz zasady bezpiecznego spożywania żywności i wody.

Rozszerzenie możliwości wykonywania szczepień w aptekach zmienia rolę farmaceuty. Pacjent może obecnie w wielu przypadkach uzyskać dostęp do szczepienia znacznie bliżej swojego miejsca zamieszkania. Farmaceuta posiadający wymagane prawem kwalifikacje może przeprowadzić kwalifikację do szczepienia osoby dorosłej w przypadku szczepień zalecanych oraz wykonać szczepienie. Pacjent otrzymuje również informację dotyczącą dalszego postępowania i dokumentacji szczepienia.

W 2026 r. na liście szczepień wykonywanych przez farmaceutów znajdują się między innymi szczepienia przeciw:

·         durowi brzusznemu,

·         żółtej gorączce,

·         wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B,

·         poliomyelitis,

·         błonicy i tężcowi,

·         błonicy, tężcowi i krztuścowi,

·         meningokokom,

·         ospie wietrznej,

·         grypie,

·         COVID-19,

·         HPV,

·         pneumokokom,

·         półpaścowi,

·         kleszczowemu zapaleniu mózgu,

·         odrze, śwince i różyczce,

·         RSV.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba wybierająca się do tropików powinna otrzymać wszystkie wymienione szczepionki. Profilaktyka musi być indywidualizowana.

Znaczenie ma przede wszystkim kraj docelowy, region, pora roku, długość pobytu, rodzaj podróży, planowane aktywności oraz stan zdrowia podróżnego.

Wirusowe zapalenie wątroby typu A – jedna z najważniejszych szczepionek dla podróżnych

Wirusowe zapalenie wątroby typu A jest jednym z klasycznych przykładów choroby, przed którą warto zabezpieczyć się przed podróżą.

HAV przenosi się przede wszystkim drogą pokarmową. Źródłem zakażenia może być skażona woda, żywność, surowe owoce i warzywa, produkty spożywane bez odpowiedniej obróbki termicznej czy kontakt z osobą zakażoną.

Ryzyko występuje przede wszystkim w regionach, w których standardy sanitarne i dostęp do bezpiecznej wody są gorsze niż w Europie.

Szczepienie przeciw WZW A jest jednym z podstawowych szczepień zalecanych osobom podróżującym do krajów o wysokiej lub pośredniej endemiczności zakażeń. Pierwsza dawka powinna być podana możliwie wcześnie przed podróżą. Standardowe schematy szczepienia przewidują następnie dawkę uzupełniającą, zwykle po co najmniej 6 miesiącach, zależnie od konkretnego preparatu.

Warto pamiętać, że nawet jeśli do wyjazdu pozostało niewiele czasu, nie powinno się automatycznie rezygnować z konsultacji. Pierwsza dawka może zapewnić ochronę przed wyjazdem, a pozostałe dawki można podać zgodnie z obowiązującym schematem.

WZW typu B – ochrona przed zakażeniem przez krew

Wirusowe zapalenie wątroby typu B jest szczególnie istotne z punktu widzenia podróżnych, ponieważ do zakażenia może dojść przez kontakt z krwią lub innymi materiałami biologicznymi.

Potencjalnym zagrożeniem może być między innymi zabieg medyczny wykonywany w warunkach o niepewnym standardzie, wypadek wymagający zaopatrzenia rany, zabieg stomatologiczny, tatuaż, piercing czy kontakt seksualny.

Szczepienie przeciw WZW B ma szczególne znaczenie dla osób podróżujących do regionów, w których zakażenie HBV jest częstsze, zwłaszcza jeśli pobyt jest długi lub istnieje prawdopodobieństwo korzystania z miejscowej opieki medycznej.

Standardowy schemat szczepienia przeciw WZW B u osoby dorosłej obejmuje najczęściej trzy dawki w schemacie 0–1–6 miesięcy. W przypadku niektórych preparatów lub określonych sytuacji możliwe są inne schematy, w tym schematy przyspieszone.

Szczepienie przeciw WZW A i B można również prowadzić przy wykorzystaniu szczepionki skojarzonej. Jest to rozwiązanie szczególnie wygodne dla osób, które chcą zabezpieczyć się przed obydwoma zakażeniami.

Dur brzuszny – ważna szczepionka dla podróżujących

Dur brzuszny jest chorobą bakteryjną wywoływaną przez Salmonella Typhi. Zakażenie następuje przede wszystkim drogą pokarmową.

Ryzyko rośnie w regionach, w których występują problemy z jakością wody i żywności. Szczególne znaczenie ma ono podczas podróży do części Azji Południowej, Azji Południowo-Wschodniej, Afryki i innych obszarów, w których dur brzuszny występuje częściej.

Objawy mogą obejmować wysoką gorączkę, osłabienie, ból głowy, zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego i bóle brzucha. Nieleczony dur brzuszny może prowadzić do poważnych powikłań.

Od 2026 r. szczepienie przeciw durowi brzusznemu znajduje się wśród szczepień, które dorosły pacjent może wykonać w aptece, jeśli placówka realizuje takie świadczenia i farmaceuta posiada wymagane kwalifikacje.

Trzeba jednak podkreślić, że szczepienie nie zwalnia z zachowania podstawowych zasad higieny. Podczas podróży nadal obowiązuje zasada: ugotuj, ugotuj ponownie, obierz albo zrezygnuj.

Żółta gorączka – szczepienie o znaczeniu zdrowotnym i administracyjnym

Żółta gorączka jest wirusową chorobą przenoszoną przez komary. Występuje przede wszystkim w części Afryki Subsaharyjskiej oraz Ameryki Południowej.

Choroba może mieć bardzo ciężki przebieg. Początkowo pojawiają się gorączka, bóle głowy, bóle mięśni, nudności i osłabienie. U części pacjentów może dojść do rozwoju ciężkiej postaci z żółtaczką, krwawieniami, niewydolnością narządową i zagrożeniem życia.

Szczepienie przeciw żółtej gorączce ma wyjątkowe znaczenie, ponieważ w niektórych państwach dowód szczepienia może być wymagany przy przekraczaniu granicy. Aktualne przepisy dotyczące wymagań wjazdowych należy zawsze sprawdzać przed podróżą, ponieważ mogą zależeć od kraju, trasy i wcześniejszych pobytów.

Od 2026 r. szczepienie przeciw żółtej gorączce zostało włączone do katalogu szczepień wykonywanych w aptekach przez odpowiednio uprawnionych farmaceutów.

W przypadku podróży do kraju, w którym wymagany jest międzynarodowy certyfikat szczepienia, pacjent powinien upewnić się przed wizytą, czy wybrany punkt szczepień posiada uprawnienia do wystawiania wymaganej dokumentacji.

Wścieklizna – szczególny problem w krajach tropikalnych

Wścieklizna pozostaje jedną z najgroźniejszych chorób zakaźnych. Po wystąpieniu objawów klinicznych jest niemal zawsze śmiertelna.

Do zakażenia dochodzi najczęściej po pogryzieniu przez zakażone zwierzę. Szczególne znaczenie ma kontakt z bezpańskimi psami, kotami, małpami, nietoperzami i innymi ssakami.

Profilaktyczne szczepienie przed podróżą może być rozważane u osób planujących dłuższy pobyt w regionach, w których wścieklizna występuje często, szczególnie gdy podróżnik będzie miał kontakt ze zwierzętami, będzie przebywał z dala od ośrodków medycznych albo planuje aktywności zwiększające prawdopodobieństwo kontaktu ze zwierzęciem.

Szczepienie przedekspozycyjne nie oznacza jednak całkowitego zwolnienia z konieczności konsultacji po pogryzieniu lub oślinieniu uszkodzonej skóry. Po ekspozycji konieczne jest pilne postępowanie medyczne.

Japońskie zapalenie mózgu – zagrożenie związane z komarami

Japońskie zapalenie mózgu występuje przede wszystkim w części Azji i zachodniego Pacyfiku. Wirus przenoszony jest przez komary, a jego cykl związany jest między innymi ze świniami i ptakami.

Większość zakażeń przebiega bezobjawowo lub łagodnie, jednak u części chorych rozwija się zapalenie mózgu. WHO wskazuje, że w ciężkich przypadkach śmiertelność może sięgać około 30%, a u części osób, które przeżyją, pozostają trwałe następstwa neurologiczne.

Szczepienie przeciw japońskiemu zapaleniu mózgu jest szczególnie rozważane u osób planujących dłuższy pobyt na terenach wiejskich lub w rejonach o utrzymującej się transmisji choroby, zwłaszcza w sezonie zwiększonej aktywności komarów.

Nie jest to jednak szczepienie rutynowe dla każdego turysty lecącego do Azji. Decyzję powinien poprzedzić wywiad dotyczący konkretnej trasy.

Szczepienia rutynowe również mają znaczenie

Jednym z częstych błędów osób przygotowujących się do egzotycznego wyjazdu jest skupienie wyłącznie na chorobach „tropikalnych” i pominięcie podstawowego kalendarza szczepień.

Przed wyjazdem należy sprawdzić, czy aktualne są szczepienia przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi, poliomyelitis, odrze, śwince i różyczce oraz inne szczepienia wynikające z wieku i sytuacji zdrowotnej.

Polski Program Szczepień Ochronnych jest aktualizowany każdego roku. Program na 2026 r. obejmuje zarówno szczepienia obowiązkowe, jak i zalecane.

W praktyce konsultacja przed podróżą powinna więc obejmować nie tylko pytanie: „Jakie szczepienie jest potrzebne do Afryki?”, lecz przede wszystkim: „Czy mój cały kalendarz szczepień jest aktualny?”

Kalendarz szczepień podróżnych – kiedy rozpocząć przygotowania?

Najbezpieczniej rozpocząć przygotowania około 6–8 tygodni przed wyjazdem. W przypadku dłuższych cykli szczepień jeszcze wcześniej.

8–12 tygodni przed wyjazdem

Warto:

·         ustalić dokładny kierunek podróży,

·         sprawdzić wszystkie odwiedzane kraje i regiony,

·         określić charakter wyjazdu,

·         przeanalizować aktualne szczepienia,

·         skonsultować się z lekarzem medycyny podróży lub chorób zakaźnych,

·         rozpocząć wymagane cykle szczepień,

·         zaplanować profilaktykę malarii, jeżeli jest wskazana,

·         przygotować ochronę przed komarami.

6–8 tygodni przed wyjazdem

To bardzo dobry moment na rozpoczęcie szczepień, jeżeli nie zostały rozpoczęte wcześniej.

W zależności od celu podróży można rozważyć między innymi szczepienia przeciw:

·         WZW A,

·         WZW B,

·         durowi brzusznemu,

·         żółtej gorączce,

·         wściekliźnie,

·         japońskiemu zapaleniu mózgu,

·         meningokokom,

·         poliomyelitis,

·         błonicy, tężcowi i krztuścowi.

4 tygodnie przed wyjazdem

Należy sprawdzić, czy zaplanowane dawki zostały wykonane zgodnie z harmonogramem.

Jeżeli konieczne jest szczepienie wielodawkowe, nie należy samodzielnie zmieniać odstępów pomiędzy dawkami. W niektórych przypadkach istnieją przyspieszone schematy, ale ich zastosowanie zależy od konkretnego preparatu i sytuacji pacjenta.

1–2 tygodnie przed wyjazdem

To czas na ostateczne sprawdzenie dokumentacji.

Warto mieć:

·         dokument potwierdzający szczepienia,

·         informację o przyjętych dawkach,

·         listę regularnie przyjmowanych leków,

·         podstawowe informacje o chorobach przewlekłych,

·         polisę ubezpieczeniową,

·         informacje dotyczące lokalnej opieki medycznej.

Należy również skontrolować zasady wjazdu do państwa docelowego i wymagania dotyczące szczepienia przeciw żółtej gorączce.

Przykładowy kalendarz dla osoby dorosłej

Jest to oczywiście model orientacyjny, a nie uniwersalny schemat szczepienia. Konkretne odstępy między dawkami wynikają z charakterystyki produktu leczniczego i indywidualnej sytuacji pacjenta.

Apteka jako wygodne miejsce profilaktyki

Największą zaletą szczepień wykonywanych w aptekach jest ich dostępność. Pacjent nie musi zawsze rozpoczynać profilaktyki od wieloetapowej wizyty w różnych placówkach.

W 2026 r. w aptekach realizujących szczepienia można skorzystać z szerokiego zakresu szczepień zalecanych. NFZ finansuje kwalifikację oraz podanie szczepionki przez uprawnionego farmaceutę, natomiast odpłatność za sam preparat zależy od rodzaju szczepionki oraz uprawnień pacjenta do refundacji.

Szczepienia wykonuje się wyłącznie u osób dorosłych w aptekach posiadających odpowiednie warunki i uprawnienia. Dzieci i młodzież są szczepione w innych punktach zgodnie z obowiązującymi zasadami.

Ważnym elementem systemu jest także dokumentowanie szczepień. Informacje o wykonanych szczepieniach mogą być wpisywane do elektronicznej dokumentacji medycznej, a pacjent może sprawdzić je w Internetowym Koncie Pacjenta w zakładce dotyczącej szczepień.

Rozwój szczepień wykonywanych w aptekach pokazuje, że współczesna farmacja coraz mocniej uczestniczy w działaniach profilaktycznych. Farmaceuta nie jest już wyłącznie osobą wydającą produkt leczniczy. Staje się również jednym z profesjonalistów systemu ochrony zdrowia, który może pomóc pacjentowi w zapobieganiu chorobom.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku podróży. Pacjent często przychodzi do apteki po krem przeciwsłoneczny, repelent, leki przeciw biegunce czy preparaty przeciw chorobie lokomocyjnej. Jest to doskonała okazja do zadania kilku prostych pytań:

Dokąd Pan/Pani wyjeżdża?

Kiedy jest wyjazd?

Czy szczepienia są aktualne?

Czy była już konsultacja medycyny podróży?

Czy są choroby przewlekłe lub przyjmowane na stałe leki?

Tak krótka rozmowa może uświadomić pacjentowi, że przygotowanie do podróży powinno rozpocząć się znacznie wcześniej niż dzień przed wylotem.

Współpraca farmaceuty i lekarza jest szczególnie ważna w przypadku podróży do odległych rejonów świata.

Konsultacja lekarska jest szczególnie wskazana, gdy podróżnik:

·         jest w ciąży lub planuje ciążę,

·         podróżuje z małym dzieckiem,

·         jest osobą starszą,

·         cierpi na choroby przewlekłe,

·         przyjmuje leki immunosupresyjne,

·         ma zaburzenia odporności,

·         przebył ciężkie reakcje po wcześniejszych szczepieniach,

·         planuje długotrwały pobyt w tropikach,

·         będzie pracował w warunkach zwiększonego ryzyka zakażenia,

·         planuje pobyt na terenach wiejskich lub w odległych regionach,

·         będzie miał kontakt ze zwierzętami,

·         wybiera się do kraju, w którym występuje malaria, żółta gorączka lub japońskie zapalenie mózgu.

W takich sytuacjach szczepienia są tylko jednym elementem kompleksowej profilaktyki. Nie ma jednego „kalendarza szczepień do Afryki” ani jednego zestawu szczepień obowiązującego wszystkich turystów jadących do Azji. Inny będzie program dla osoby spędzającej tydzień w luksusowym hotelu, inny dla backpackera podróżującego przez kilka krajów, a jeszcze inny dla pracownika humanitarnego spędzającego wiele miesięcy na obszarze wiejskim.

Wybór szczepień powinien uwzględniać przede wszystkim:

kraj → region → porę roku → długość pobytu → charakter podróży → aktywności → stan zdrowia → aktualne szczepienia.

Dopiero po analizie tych elementów można stworzyć racjonalny plan profilaktyki.

Szczepienia przed podróżą do krajów tropikalnych są jednym z najważniejszych elementów profilaktyki chorób zakaźnych. Ich znaczenie jest szczególnie duże w przypadku chorób, które mogą prowadzić do ciężkich powikłań, a którym można skutecznie zapobiegać poprzez immunizację.

Szczepienie nie zastępuje innych metod ochrony

Nawet najlepszy kalendarz szczepień nie zapewnia pełnej ochrony przed wszystkimi zagrożeniami występującymi w tropikach.

Nie istnieje szczepionka chroniąca przed malarią, która byłaby standardowym rozwiązaniem dla polskiego turysty. Dlatego w rejonach występowania malarii znaczenie ma przede wszystkim profilaktyka przeciwmalaryczna ustalana indywidualnie przez lekarza.

Podczas pobytu w tropikach należy również:

·         stosować repelenty,

·         nosić odzież zakrywającą większą powierzchnię skóry,

·         korzystać z moskitier,

·         unikać picia niepewnej jakości wody,

·         uważać na lód i napoje przygotowywane z nieznanego źródła wody,

·         dokładnie myć ręce,

·         spożywać żywność poddaną odpowiedniej obróbce termicznej,

·         unikać surowych produktów niewiadomego pochodzenia,

·         nie dotykać dzikich i bezpańskich zwierząt.

Warto pamiętać, że szczepienia przeciw chorobom przenoszonym przez komary, takie jak żółta gorączka czy japońskie zapalenie mózgu, nie zwalniają z konieczności stosowania ochrony przed ukąszeniami.

Szczepienia w aptece w Lublinie – zapisz się online

Planujesz podróż do krajów tropikalnych i chcesz odpowiednio wcześniej zadbać o profilaktykę? W Aptece Iderm w Lublinie przy ul. Nałęczowskiej 100 możesz skorzystać ze szczepień wykonywanych w aptece przez uprawnionego farmaceutę. Aby wygodnie zaplanować wizytę, możesz wcześniej zarezerwować termin online.

Zapisz się na szczepienie w Aptece Iderm w Lublinie – Kalendarz online

Rejestracja internetowa pozwala wybrać dogodny termin i ułatwia zaplanowanie szczepień przed podróżą. Jeśli przygotowujesz się do wyjazdu do Afryki, Azji, Ameryki Południowej lub innego regionu, warto odpowiednio wcześnie sprawdzić zalecane szczepienia i harmonogram ich wykonania.